Göksel Navigasyon (Celestial Navigation): Gökyüzü Bir Yol Haritasıdır
Bilgisayar çağında denizciler navigasyon uygulamalarına ve GPS chartplotter'lara büyük ölçüde bağımlı hale gelmiştir. Ancak birçok denizci hâlâ Göksel Navigasyon (celestial navigation) yapmanın zorluğundan ve keyfinden hoşlanmaktadır. Bu unutulmaya yüz tutmuş navigasyon sanatı, uzun yolculuklarda zihni aktif tutmanın harika bir yoludur ve tüm mürettebatın katılabileceği eğlenceli bir uğraş olabilir. Özellikle astronomiye ilgi duyan çocuklar ve gençler için bilimsel eğitim açısından da oldukça değerlidir.
Göksel navigasyon çok kapsamlı bir konu olduğundan ve öğrenilmesi günler, aylar hatta yıllar sürebileceğinden, bu yazının yanında teknik bir Göksel Navigasyon kitabı da okunması tavsiye edilir. Bu rehberde sekstantın temel parçaları ve Güneş'in ufuk üzerindeki yüksekliğinin nasıl ölçüldüğü açıklanmaktadır.
Tekne transferi hizmeti almak için sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Göksel Navigasyon Nedir?
Göksel navigasyon; bir teknenin veya geminin Dünya üzerindeki konumunu Güneş, Ay, yıldızlar ve gezegenler gibi gök cisimlerinden yararlanarak belirleme sanatıdır.
Tarih boyunca denizciler okyanusları aşarken bu yöntemi kullanmıştır. Göksel navigasyon; astronomi bilgisi, navigasyon araçlarının kullanımı ve göksel verilerin hesaplanması ile yorumlanmasını gerektirir.
Göksel Navigasyon İçin Hangi Ekipmanlar Gereklidir?
Sekstant
Deniz Almanakı (Nautical Almanac)
Kronometre
Sight Reduction Formu (gözlem hesaplama formu)
Sight Reduction Table (hesap tablosu)
Plotting Sheet (çizim kağıdı)
Göksel Navigasyon Nasıl Yapılır?
Göksel navigasyonda ilk adım göksel bir gözlem almaktır.
Sekstant kullanılarak bir gök cismi ile ufuk arasındaki açı ölçülür. Bu ölçüme "sight" adı verilir. Sekstant, temelde son derece hassas bir açı ölçer (iletki) olarak düşünülebilir. Teleskop bölümü ise gözlem yapılan gök cismini büyüterek daha hassas ölçüm yapılmasını sağlar.
1. Gök Cisminin Konumunun Hesaplanması
Alınan ölçüm sonrasında deniz almanaklarından ilgili gök cisminin o andaki koordinatları bulunur.
Ölçülen açı ile teorik açı karşılaştırılarak gök cisminin gözlem anındaki coğrafi konumu belirlenir.
2. Konum Hatlarının Çizilmesi
Bulunan veriler deniz haritasına aktarılır.
Bu hatlara "Line of Position" (LOP) yani Konum Hattı denir.
Birden fazla konum hattının kesişmesi veya birbirine yaklaşması teknenin yaklaşık bulunduğu noktayı verir.
3. Dead Reckoning ve Zaman Güncellemesi
İlk konum belirlendikten sonra teknenin seyri devam ederken:
Önceki konum
Hız
Rota
Geçen süre
hesaba katılarak yeni tahmini konum oluşturulur.
Bu süreç "Dead Reckoning" olarak adlandırılır.
Sekstant Nasıl Kullanılır?
Demirdeyken veya sakin havalarda sekstant kullanma pratiği yapmak oldukça faydalıdır.
Hatta evde yapay ufuk kullanarak bile çalışabilirsiniz. Böylece denizde ölçüm yapmak çok daha kolay hale gelir.
Sekstantın Ana Parçaları
Güneş ve Ay gibi parlak cisimleri gözlemlemek için kullanılan filtreler güneş gözlüğü gibi çalışır.
Sekstantta iki ayna bulunur:
İndeks aynası (hareketli)
Ufuk aynası (sabit)
İndeks aynası iki şekilde hareket ettirilebilir:
Kaba Ayar
İndeks kolundaki mandal sıkılarak yapılır.
Hassas Ayar
Mikrometre tamburu döndürülerek yapılır.
Doğru ölçüm için iki aynanın tam hizalanmış olması gerekir.
Sekstant üzerinde bir yay dakikası (1 Minute of Arc), harita üzerinde yaklaşık 1 deniz miline karşılık gelir.
Sekstant ile Güneş Yüksekliği Nasıl Ölçülür?
1. Sekstantı Sıfırlayın
Cihazın gerçekten 0°00' değerinde olduğundan emin olun.
2. Filtreleri Yerleştirin
Gözlerinizi korumak için uygun filtreleri kullanın.
Teleskoptan bakarken Güneş'in alt kenarını (Lower Limb) hedefleyin.
Amaç, Güneş'in ufuk üzerinde duran bir top gibi görünmesidir.
3. Açıyı Ölçün
Mikrometre tamburunu kullanarak yaklaşık 30 yay dakikası kadar ayarlama yapın.
Güneşin görüntüsü iki parça gibi görünmeye başlayacaktır.
Alt görüntüyü ufka kadar indirin.
4. Güneşi Ufka Getirin
İndeks kolunu ve sekstantı birlikte hareket ettirerek Güneş'i ufka yaklaştırın.
Daha sonra mikrometre ile ince ayar yapın.
5. Yay Hareketi Yapın
Sekstantı hafifçe sallayarak Güneş'in ufkun en alt noktasına tam temas ettiği anı bulun.
Bu konum doğru ölçüm noktasıdır.
6. Ölçümü Kaydedin
Derece
Dakika
Saniye
olarak değeri yazın.
Gözlemi birkaç kez tekrarlayarak doğrulayın.
Bu Ölçüm Bize Ne Söyler?
Güneş'in ufuk üzerindeki yüksekliğini ölçerek, Güneş'in Coğrafi Pozisyonuna (GP - Geographical Position) olan uzaklığımızı belirleyebiliriz.
Örneğin:
Eğer Güneş ufuktan:
60° yüksekteyse
Güneş'in GP noktasından:
30° uzaklıktayız
30° × 60 deniz mili =
1.800 deniz mili
uzaklık anlamına gelir.
GP, gök cisminin Dünya üzerindeki tam alt noktasıdır. Yani gök cisminin tam tepede göründüğü nokta.
Sonraki Adım
Göksel navigasyonun zor kısmı ölçümü almak değil, bu ölçümü harita üzerinde kullanmaktır.
Aslında matematik burada konum bulmak için değil, bulunan bilgiyi haritaya aktarmak için kullanılır.
Bu aşamada:
Dead Reckoning Position
Estimated Position
Assumed Position
gibi yöntemlerden biri kullanılır.
Daha sonra varsayılan pozisyonda Güneş'in olması gereken teorik yüksekliği hesaplanır ve gerçek ölçümle karşılaştırılır.
Aradaki fark kullanılarak Konum Hattı (Position Line) çizilir.
Bunun için genellikle bir:
Sight Reduction Table kullanılır.
Sonuç
Göksel navigasyon, GPS'in olmadığı dönemlerde okyanus aşırı seyahatlerin temel navigasyon yöntemiydi. Günümüzde bir yedek navigasyon sistemi olmasının yanı sıra, denizcilere gökyüzünü ve Dünya'nın geometrisini daha iyi anlama fırsatı sunar.
Başta karmaşık görünse de, sekstant kullanmayı öğrenmek ve Güneş'ten konum hesaplayabilmek denizcilikte en tatmin edici becerilerden biridir. Düzenli pratikle ve doğru hesap yöntemleriyle, elektronik sistemler olmadan bile okyanusta güvenilir şekilde konum belirlemek mümkündür.